پرچم افغانستان چگونه یک‌شبه سفید رنگ شد؟

پرچم افغانستان هرگز یکنواخت نبوده است. حدود سال ۱۴۰۰ شایعاتی مبنی بر برافراشتن پرچمی ملی با زمینه سفید در افغانستان وجود داشت. چندی نگذشت که پرچمی یکدست و سفید جایگزین پرچم سه‌رنگ پیشین گشت و آن شایعه‌ها رفته‌رفته، صورت واقعیت یافتند. طرح ساده درفش کنونی برای افغان‌ها تازگی ندارد. پیش از این‌ها، حزب دموکرات هم درفش ملی کشور را یکسره با زمینه ساده سرخ، به تصویر کشیده بود.

اتفاقا بیرق افغانستان، پیچیده‌ترین طرح‌ها را هم به خود دیده است. در سالیانی نه‌چندان دور، تصویر آرامگاه احمد شاه درّانی، پدر ملت افغانستان، روی پارچه‌های بیرق، نقش می‌بست. موافقید، در ادامه به سراغ شرح حالی از این درفش در گذر تاریخ برویم؟

شرح حالی از پرچم افغانستان در هزاره تاریخ

هر دگرگونی در پرچم افغانستان، حتی یک دستکاری کوچولو، رد پایی از یک تحول سیاسی را با خود حمل می‌کند. آمارها می‌گویند،  این کشور در کمتر از صد سال، دست‌کم چهارده بار طرح پرچمش را از اساس عوض کرده است. اکنون این پرسش پیش می‌آید، که افغان‌ها از کی پرچم داشتند. پیش از دوران سدوزایی، مردم گرد هیچ بیرق ملی واحدی نمی‌گشتند. پرچم کنونی هم میراثی از دولت طالبان است. با همین مقدمات، سیر تحول نشان ملی را در طول تاریخ، از دوره بی‌پرچمی تا تاریخ معاصر، پی می‌گیریم.

سرنوشت پرچم افغانستان پیش از خاندان سدوزایی

در ۱۷۲۲ میلادی محمود هوتکی به اصفهان، قشون کشید و تخت صفویان را از آن خود کرد. آن روزها اصلا افغانستانی وجود نداشت؛ تا حرفی از رنگ‌های پرچمش به میان آید. محمود و اشرف افغان همواره خود را شاه ایران می‌خواندند. پرچم ملی افغانستان تا سال‌های سال، صورت رسمی امروزی را نداشت. بیرق‌ها فقط در میادین نبرد، رومایی می‌شدند و سپاهیان یکی پس از دیگری پارچه‌های رنگارنگ حاوی نشان ملی را برمی‌افراشتند. تا اینکه نادرشاه افشار در ۱۷۴۷ جان سپرد. در حوالی همین تاریخ، یکی از سرداران او (احمدشاه ابدالی)، در قندهار دست به قشون‌کشی زد و قبیله‌های پشتون را از نو، متحد کرد. او افغانستان را زیر لوای پرچمی واحد و تازه تأسیس برد. مردم از آن روز، لقب «بابا» یا «پدر ملت افغانستان» را به او دادند و بعدها تصویری از آرامگاهش را روی پرچم آن کشور به چاپ رساندند.

نشان ملی در عنفوان قدرت‌نمایی دو خاندان سدوزایی و محمدزایی

از پرچم ملی افغانستان پیش از دوره حکمرانی سدوزایی‌ها سند دقیقی در دست نیست. همزمان با اوج‌گیری این خاندان، سپاهیان افغان، بیرقی به نام «علم مبارک» بالا بردند. علم مبارک به پارچه‌ای سه‌گوش با رنگ‌های سرخ و سبز خلاصه می‌شد. بر روی این علم، حروف شهادتین، آیات جهاد و نام خلفای راشدین به چشم می‌خورد. دشمن استعمارگر طی جنگ‌های افغان و انگلیس، در مصاف با علم مبارک، قدری عقب‌نشینی می‌نمود. در همان روزگار، پرچمی تجاری با سه نوار افقی سبز، سفید و سبز هم رواج داشت، ولی نشان تجاری آن هیچ ربطی به درفش ملی نداشت.

پرچم افغانستان در دوره حکومت عبدالرحمن ‌خان و حبیب ‌الله

عبدالرحمن‌خان نخستین امیری بود که نشان دولتی را روی تمبر و سکه‌های افغانستان به چاپ رساند. حبیب‌الله، پسر او، همان نشان را به پرچم افغانستان بخشید و تا پایان پادشاهی‌اش رنگ سیاه پارچه را به همان صورت اول، نگاه داشت. در این دوره، نمادهایی همچون محراب و منبر به درفش راه یافتند. مسجد میانه پرچم، دو بیرق ملی آویزان را در دو پهلوی خود به آغوش می‌کشید. علاوه بر این، تفنگ، شمشیر و توپ زیر محراب، قرار می‌گرفتند. ضمن آنکه خوشه‌های گندم دور تا دورش را احاطه می‌کردند. در کنار این‌ نشان ملی، افغان‌ها بیرق پادشاهی سرخ‌رنگی هم در اختیار داشتند.

پرچم افغانستان در دوران امان ‌الله‌ خان

امان‌ الله ‌خان پس از رسیدن به قدرت، در  سال 1919 به‌طور علنی استقلال کشور را اعلام کرد. همین شخص نیز نخستین پرچم رسمی افغانستان را برافراشت. او در طرح پرچم ملی نیز چند بازنشانی مختصر انجام داد.

ثبات بیرق ملی در عهد ظاهرشاه

شورش‌های پیاپی مردم، حکومت امان‌الله‌خان را از پا درآورد. در حوالی همین سال‌ها، تاریخ از مردی با لقب «بچه سقا» یاد می‌کند که با رسیدن به قدرت، پرچم سیاه را دوباره، علم کرد. حکومت بچه سقا به درازا نکشید و پس از او، نادرشاه از راه رسید. بعضی‌ها شروع تاج‌گذاری نادر را مقارن با زمان تأسیس درفش ملی افغانستان می‌دانند. در دوره ظاهرشاه، بیرغ ملی افغان‌ها نسبتاً از ثبات لازم برخوردار شد و سال‌ها به همان‌گونه ماند.

پیشینه پرچم افغانستان در زمان حزب دموکراتیک خلق

وقتی حزب دموکراتیک خلق زمام کار را در دست گرفت، پرچم افغانستان سرخ‌فام شد. در همه جای افغانستان پرچمی به اهتزاز در آمد، که نشان‌های ملی کشورهای کمونیستی‌ای نظیر چین و شوروی را به ذهن وطن‌داران (اتباع افغانستان) متبادر می‌ساخت. این حکومت‌ها هم پس از چندی از هم پاشیدند و عرصه را برای اهتزاز پرچم مجاهدین افغان، خالی کردند.

درفش سه‌رنگ پیش از تصرف کابل به دست طالبان

طالبان پیش از فتح کامل کابل در سپتامبر ۱۹۹۶، پرچمی ساده و سفید را برای گروهک خود برگزیدند. آنها در اکتبر ۱۹۹۷ نام رسمی کشور را به «امارت اسلامی افغانستان» برگرداندند. یک نام موقتی که تنها در آن برهه کوتاه بر گردنه تاریخ افغانستان، سایه انداخته بود. سازمان ملل هیچ‌گاه این پرچم را جدی نگرفت؛ تا اینکه در اواسط ۲۰۰۱، نیروهای ائتلاف شمال، پرچمی با سه نوار افقی سبز، سفید و مشکی را علنی کردند.

پرچم جدید افغانستان پس از بازپس‌گیری کابل توسط طالبان

طالبان در اوت ۲۰۲۱ بار دیگر وارد کابل شدند و پرچم اهتزاز  افغانستان را با زمینه سفید و عبارت سیاه شهادت اسلام، بر بام ساختمان‌های دولتی نهادند. بیست سال پس از سقوط مهلک طالبان، پرچم افغانستان دوباره به رنگ سفید در آمد. اتفاقا در دهه 1990، پرچم طالبان، رنگ سفید را در زمینه خود داشت؛ منتها حروف شهادت اسلام مندرج بر روی آن، سبز رنگ بود.

پخش و توزیع بیرغ قدیم و جدید افغانستان در هلدینگ مجموعه چاپ دیرباز

در افغانستان، هر دو بیرغ ملی هنوز کاربرد دارند. ولی در روز ملی پرچم، حمل بیرق سه‌رنگ سابق، ممنوع است. هلدینگ چاپ دیرباز هم پرچم کنونی و هم پرچم پیشین افغانستان را با بهترین کیفیت در ایران چاپ می‌کند.

کلام پایانی

پرچم افغانستان در کمتر از یک قرن، دست‌کم چهارده رنگ و نشان مختلف را تجربه کرد. مردم زمانی آن را «علم مبارک» می‌نامیدند. سپاهیان بیرق‌های الوان را بعضاً در دو رنگ سرخ و سبز بر می‌افراشتند. سپس بیرق سیاه حبیب‌الله پا به میدان گذاشت، اما چه سود که پس از مدت کوتاهی، جایش را به پرچم سه‌رنگ امانی (امان الله) داد. پرچم سرخ از آنِ حزب دموکراتیک خلق بود و تا سال‌های سال، تنها نشان رسمی آن دولت مستعجل (زودگذر) به شمار می‌رفت.

امروز بیرغ افغانستان با همه فراز و نشیب‌هایش، چه در طرح قدیم (سه‌رنگ) و چه در طرح جدید (سفید)، مصرف عمده‌ای دارد.

اگر برای اداره، مدرسه یا شرکت‌تان بیرغ قدیم یا جدید افغانستان لازم دارید، سراغ مرکز پخش آن، یعنی هلدینگ چاپ دیرباز، بروید.

سؤالات متداول

• رنگ پرچم امانی (امان‌الله) چه بود؟ سه رنگ سیاه، سرخ و سبز این پرچم را احاطه می‌کرد.
• در روز ملی پرچم (هفت اسد) اجازه حمل پرچم سه‌رنگ هست؟ خیر، چرا که دولت افغانستان حمل پرچم پیشین را در سراسر کشور ممنوع می‌داند. با این وجود، برخی کاربران افغان در شبکه‌های اجتماعی به اتفاق مهاجران افغان همچنان به پرچم سه‌رنگ پیشین، وفادار مانده‌اند.